Wat is Open Overheid?

Het begrip ‘Open Overheid’ zingt alweer enige tijd rond. In juli dit jaar schreef ik een blog over de vele initiatieven op het gebied van hergebruik van gegevens. De constatering was dat er voor de overheid veel kansen liggen in het verbeteren van de dienstverlening richting burger en bedrijfsleven. Onder de noemer Open Overheid vragen we hier dus aandacht voor.

Door de blogs op www.ambtenaar20.nl, de discussies die daaruit volgden en de vele ontmoetingen die ik daarna heb gehad, ben ik er bewust van geworden dat rondom Open Overheid er flink wat initiatieven zijn. Ook blijkt dat het onderwerp soms verwarring oproept. Want wat is de relatie met begrippen als open source of open standaarden? En gaat het niet gewoon om openbaarheid? En waarom gaat het alleen over de overheid? Tijd voor een toelichting op het begrip Open Overheid.

Open Overheid = Open source?

Als ik mensen in het publieke domein vraag of ze bekend zijn met ‘Open Overheid’, is een veel gehoorde reactie dat men daar al mee bezig is. Vaak wordt bedoeld dat de betreffende overheidsinstelling bezig is met open source of open standaarden op ICT-gebied. Open source gaat over de vrije toegang tot bronmateriaal, open standaarden gaat over publiek beschikbare specificaties. In Nederland hoopt het kabinet met het actieplan ‘Nederland Open in Verbinding’ (NoiV) versnelling aan te brengen in de ontwikkelingen rondom de elektronische overheid en de afhankelijkheid van bepaalde (dure) leveranciers te verkleinen. Dat het menens is blijkt uit het aanstellen van een speciale ambassadeur.

Open Overheid = Open Inhoud?

Verwant aan Open Overheid is het begrip Open Content (of beter: Open Inhoud), wat vooral handelt over het expliciet beschikbaar stellen van creatief werk. Het project Creative Commons (CC) is in deze context het vermelden waard. CC beoogt Open Inhoud te bevorderen door een alternatief te bieden voor het huidige auteursrecht. Open Overheid is sterk verwant met deze beweging, al gaat het bij Open Overheid niet over ‘creatief werk’, maar over data en gegevens die in beheer zijn binnen de publieke sector; gegevens die met publiek geld zijn ingewonnen (bij burgers en bedrijfsleven) en daardoor in principe ook door dezelfde burgers en bedrijven hergebruikt zouden mogen worden. Het idee is dat Open Overheid hiermee bijdraagt aan een betere dienstverlening. Daarnaast geldt ook het economische aspect: het structureel beschikbaar stellen van gegevens met een bekende kwaliteit geeft organisaties de kans waarde aan de gegevens toe te voegen door bijvoorbeeld het te combineren met andere gegevens en/of het gebruiksvriendelijk toegankelijk te maken. En hier snijdt het mes aan twee kanten: de samenleving kan hierdoor waarde toevoegen waar overheidsorganisaties gebruik van kunnen maken, doordat overheidsbeleid wordt geevalueerd en overheidstaken worden gekwalificeerd (denk bijvoorbeeld aan het waarderen van scholen). Ook een actieve bijdrage leveren aan toezicht en handhaving wordt mogelijk, doordat burgers via internet misstanden kunnen melden. Dit fenomeen staat ook wel bekend als ‘crowd sourcing’ en Open Overheid levert hiermee een bijdrage aan wat bekend staat als de ‘Civil Society’.

Open Overheid = openbaarheid?

Open Overheid is sterk gelieerd aan het begrip openbaarheid en de uitgangspunten zoals die in de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) worden neergezet. De Wob is echter opgesteld in een tijd dat de digitalisering nog niet gestart was. Bovendien is het erg gericht op documentatie en niet op de data en gegevens zoals die opgeslagen liggen in de vele registraties die de overheid rijk is. In de praktijk is de Wob ook erg reactief van aard: Een Wob-verzoek leidt vaak tot een eenmalige verstrekking van gegevens (vaak aan de media). Open Overheid gaat over een pro-actieve overheid, een overheid waarop je kunt vertrouwen dat de gegevens structureel beschikbaar, volledig en actueel zijn. In dit perspectief is de overheid vooral een wegbereider voor een meer open samenleving, want ook het bedrijfsleven beschikt over gegevens die een meerwaarde kunnen opleveren voor het gehele netwerk waarin het betreffende bedrijf opereert. Een goed voorbeeld, doet goed volgen. En waarom niet? Niet alle gegevens schaden immers direct de concurrentiepositie. Zoals bij de overheid niet alles privacygevoelig is, of de staatsveiligheid in gevaar brengt.

Open Overheid = E-government?

Zoals gezegd, kan Open Overheid bijdragen aan een verbeteren van de dienstverlening. De afgelopen jaren is er door veel overheidsorganisaties fors geïnvesteerd in de elektronische overheid (ook E-government, genoemd) om de dienstverlening richting burger en bedrijfsleven te verbeteren. De nadruk ligt hierbij echter zwaar op transacties (aanvraag paspoort, indienen Belastingaangifte etc.). Deze vorm van dienstverlening vraagt in hoge mate gepersonaliseerde informatie (klantdossiers). De realisatie ervan is lastig vanwege de gefragmenteerde informatiehuishouding binnen de overheid. Open Overheid richt zich meer op het beschikbaar stellen van geaccumuleerde gegevens, vaak in geaggregeerde vorm (om bv. tegemoet te komen aan eisen vanuit privacywetgeving). Dit is eenvoudiger te realiseren, omdat het presenteren en combineren van gegevens in een web 2.0 context kan worden opgepakt. Dit wil overigens niet per definitie betekenen dat gegevens alleen via internet en IP-technologie beschikbaar worden gesteld. Het is denkbaar dat richting bedrijfsleven, vanwege kwalitatieve of technische redenen, gegevens middels andere technieken beschikbaar worden gesteld.

Open Overheid en Ambtenaar 2.0

Tot slot geldt dat de ‘open overheid’ alleen werkelijkheid wordt als het delen van informatie de regel is. Het ‘van buiten naar binnen’ werken betekent in het kader van Open Overheid ook dat je aanvaart dat burgers en bedrijfsleven in een vroeg stadium zich intensief bemoeien met de invulling van het beleid. En dit ook vooral blijven doen, ook als de politiek er zelf niet om vraagt. Het beschikbaar stellen van gegevens over uitvoeringsaspecten kan leiden tot onverwachte bevindingen. En die komen niet alleen aan het licht als er netjes om een onderzoeksrapport is gevraagd. Kortom, het gaat om transparantie en vertrouwen, met een overheid die meer faciliteert en minder dicteert. Open Overheid vraagt dus een Ambtenaar 2.0.

(Mogelijk) gerelateerde artikelen:

1. Interview Open Overheid
2. Open Overheid – een stand van zaken
3. Terugblik op de unconference over Open Overheid
4. Een logo voor Open Overheid en Open Data
5. Nieuw forum: Open Overheid

Getagged als: creative commons, Open Content, Open Inhoud, Open Overheid, open source, open standaarden, openbaarheid

{ 4 reacties }